CÁC CHỈ SỐ XÉT NGHIỆM NÓI LÊN ĐIỀU GÌ?

Nhiều người nghĩ xét nghiệm gan chỉ đơn giản là “gan tốt hay xấu”. Nhưng thực tế, bác sĩ không đánh giá gan bằng một con số duy nhất.

Gan là một cơ quan cực kỳ phức tạp. Nó vừa:

• Chuyển hóa chất dinh dưỡng

• Giải độc

• Tạo mật

• Sản xuất protein

• Điều hòa đường, mỡ, hormone…

Vì vậy, mỗi xét nghiệm gan sẽ phản ánh một “phần việc” khác nhau của gan.

Nói đơn giản:

Có chỉ số cho biết gan đang bị tổn thương.
Có chỉ số cho biết gan còn hoạt động được không.
Và có chỉ số cho biết hệ thống mật có gặp vấn đề không.

1. AST và ALT – dấu hiệu tế bào gan đang bị tổn thương

AST và ALT là các enzyme nằm bên trong tế bào gan.

Enzyme có thể hiểu như những “công cụ hóa học” giúp tế bào thực hiện các phản ứng chuyển hóa.

Bình thường, các enzyme này nằm bên trong tế bào nên lượng trong máu rất thấp.

Khi gan bị tổn thương bởi:

• Rượu bia

• Virus viêm gan

• Gan nhiễm mỡ

• Thuốc

• Chất độc

→ màng tế bào gan bị viêm hoặc hư hại.

Lúc này enzyme sẽ “rò rỉ” từ bên trong tế bào ra máu.

Kết quả là xét nghiệm AST và ALT tăng lên.

ALT – chỉ số khá đặc hiệu cho gan

ALT tập trung nhiều trong gan hơn những nơi khác.

Vì vậy khi ALT tăng, bác sĩ thường nghĩ nhiều đến tổn thương tế bào gan.

Ví dụ:

• Viêm gan virus

• Gan nhiễm mỡ

• Tổn thương gan cấp

AST – không chỉ có ở gan

AST ngoài gan còn có ở:

• Tim

• Cơ

• Một số mô khác

Vì vậy AST tăng chưa chắc hoàn toàn do gan.

Một điều thú vị là:

Ở người uống rượu nhiều, AST thường tăng cao hơn ALT.

Nguyên nhân là rượu làm tổn thương ty thể (mitochondria – “nhà máy năng lượng” của tế bào), nơi chứa nhiều AST.

2. Bilirubin – cơ chế gây vàng da

Đây là chỉ số rất quan trọng liên quan đến vàng da.

Bilirubin sinh ra từ đâu?

Hồng cầu trong cơ thể sống khoảng 120 ngày.

Khi già, chúng bị phá hủy và tạo ra bilirubin – một chất có màu vàng.

Ban đầu bilirubin ở dạng “không tan trong nước”, nên không thể tự đào thải.

Gan sẽ:

1. Thu nhận bilirubin từ máu

2. “Biến đổi” nó thành dạng tan được

3. Đưa ra ngoài qua mật

Khi gan có vấn đề

Nếu gan:

• Không xử lý tốt

• Hoặc đường mật bị tắc

→ bilirubin tích tụ trong máu.

Vì bilirubin có màu vàng, khi tăng cao sẽ:

• Làm vàng da

• Vàng mắt

• Nước tiểu sậm màu

Tại sao mắt vàng trước?

Lòng trắng mắt chứa nhiều elastin – loại protein rất dễ “bắt” bilirubin.

Nên nhiều trường hợp mắt vàng trước cả da.

3. GGT và ALP – phản ánh hệ thống mật

Gan còn có nhiệm vụ tạo mật để tiêu hóa chất béo.

Mật sẽ đi qua các “ống dẫn mật” giống như hệ thống đường ống.

GGT là gì?

GGT là enzyme nằm nhiều ở gan và đường mật.

Khi:

• Gan bị kích thích kéo dài

• Uống rượu nhiều

• Hoặc tắc mật

→ GGT tăng.

Đây là chỉ số rất nhạy với rượu bia.

ALP là gì?

ALP cũng liên quan đến đường mật.

Khi mật bị tắc:

→ áp lực trong đường mật tăng
→ tế bào tiết nhiều ALP vào máu hơn.

Nếu ALP và GGT cùng tăng:

Bác sĩ thường nghĩ nhiều đến vấn đề tắc mật hoặc bệnh đường mật.

4. Albumin – gan còn “sản xuất” tốt không

Gan giống như một nhà máy protein lớn.

Một trong những protein quan trọng nhất là albumin.

Albumin giúp:

• Giữ nước trong lòng mạch

• Vận chuyển hormone

• Vận chuyển thuốc và chất dinh dưỡng

Khi gan suy lâu dài

Gan không còn sản xuất đủ albumin.

Khi albumin giảm:

→ nước dễ thoát ra mô.

Hậu quả:

• Phù chân

• Bụng có dịch (cổ trướng)

• Cơ thể mệt và yếu hơn

Điểm quan trọng là:

Albumin phản ánh chức năng gan lâu dài hơn là tổn thương cấp tính.

5. PT/INR – gan còn tạo yếu tố đông máu không

Gan sản xuất phần lớn các yếu tố giúp máu đông.

Nếu gan suy:

→ cơ thể thiếu yếu tố đông máu
→ máu đông chậm hơn.

PT/INR là xét nghiệm đo điều này.

INR tăng nghĩa là gì?

INR tăng cho thấy:

Gan đang giảm khả năng tổng hợp protein đông máu.

Đây là dấu hiệu quan trọng vì nó phản ánh chức năng gan thực sự đang suy.

6. Vì sao có người men gan cao nhưng chưa nguy hiểm?

Điều này rất nhiều người hiểu nhầm.

Men gan cao nghĩa là:

“Tế bào gan đang bị tổn thương.”

Nhưng chưa chắc gan đã suy chức năng.

Ví dụ:

• ALT cao

• Nhưng albumin và INR vẫn bình thường

→ gan vẫn còn hoạt động tốt.

Ngược lại:

Có người men gan không quá cao, nhưng albumin thấp và INR tăng.

Điều này cho thấy:

Gan có thể đã xơ hoặc suy lâu dài.

7. Gan có khả năng “chịu đựng” rất mạnh

Gan là cơ quan có khả năng tái tạo tốt.

Nhiều người tổn thương gan khá lâu nhưng gần như không có triệu chứng rõ.

Vì vậy xét nghiệm gan rất quan trọng, bởi nhiều vấn đề chỉ được phát hiện qua chỉ số máu.

Nói đơn giản

Gan giống như một nhà máy cực lớn trong cơ thể.

• AST/ALT = nhà máy có đang bị hư không

• Bilirubin = hệ xử lý chất thải còn ổn không

• GGT/ALP = đường ống mật có bị tắc không

• Albumin/PT/INR = nhà máy còn sản xuất được bình thường không

Mỗi chỉ số là một “góc nhìn” khác nhau về gan.

Và khi ghép tất cả lại, bác sĩ mới hiểu được:

Gan đang tổn thương ở đâu,
nặng tới mức nào,
và còn hoạt động tốt hay không.