MỌNG DU LÀ GÌ? CƠ CHẾ CƠ THỂ HOẠT ĐỘNG RA SAO?

Mộng du là hiện tượng một người đang ngủ nhưng cơ thể lại thực hiện các hành động như đang thức: đi lại, mở cửa, nói chuyện, thậm chí làm những việc quen thuộc… nhưng sau khi tỉnh dậy thường không nhớ gì.

Về mặt khoa học, đây được xem là một dạng “rối loạn chuyển tiếp giấc ngủ” – tức não bộ không chuyển trạng thái hoàn toàn đồng bộ giữa ngủ và thức.

Để hiểu mộng du, trước tiên cần hiểu rằng giấc ngủ không phải trạng thái “tắt máy” hoàn toàn.

Khi ngủ, não sẽ đi qua nhiều giai đoạn khác nhau, gồm ngủ nông, ngủ sâu và REM (giai đoạn hay mơ). Mộng du thường xảy ra ở giai đoạn ngủ sâu NREM – lúc cơ thể nghỉ ngơi mạnh nhất.

Ở giai đoạn này:

• Ý thức gần như bị tắt

• Nhịp tim và nhịp thở chậm lại

• Não giảm khả năng phản ứng với môi trường

Thông thường, toàn bộ hệ thần kinh sẽ cùng ở trạng thái nghỉ.

Nhưng trong mộng du, não bộ xảy ra hiện tượng “thức không hoàn toàn” (partial arousal).

Điều này nghĩa là:

Một số vùng não đã bắt đầu hoạt động trở lại, đặc biệt là vùng điều khiển vận động (motor cortex), nhưng vùng liên quan đến ý thức, lý trí và nhận thức vẫn còn ở trạng thái ngủ.

Kết quả là:

Cơ thể có thể cử động, đi lại, thực hiện hành vi… nhưng người đó không thực sự tỉnh táo.

Đây là lý do người mộng du thường có ánh mắt vô hồn, phản ứng chậm và khó giao tiếp logic.

Vì vùng não trước trán (prefrontal cortex) – nơi xử lý ý thức, phán đoán và ra quyết định – vẫn hoạt động rất thấp.

Nói đơn giản:

Cơ thể đã “mở hệ vận động”,
nhưng phần “điều khiển nhận thức” vẫn chưa bật lên hoàn toàn.

Một điểm thú vị là nhiều hành động trong lúc mộng du lại khá “có tổ chức”.

Điều này xảy ra vì não vẫn có thể sử dụng các chương trình vận động đã được lưu sẵn, gọi là procedural memory (trí nhớ thao tác).

Ví dụ:

• Đi bộ

• Mở cửa

• Sắp xếp đồ vật

Đây là những hành động não đã quen làm tự động nên không cần ý thức hoàn chỉnh để thực hiện.

Vậy tại sao người mộng du thường không nhớ gì?

Việc tạo ký ức cần hippocampus – vùng não liên quan đến ghi nhớ – hoạt động đồng bộ với ý thức.

Nhưng trong mộng du, hệ ý thức chưa thật sự “online”, nên não gần như không lưu lại trải nghiệm đó thành ký ức dài hạn. 

Các yếu tố làm tăng khả năng mộng du thường là những thứ khiến não khó ổn định chu kỳ ngủ:

• Thiếu ngủ

• Stress

• Sốt

• Rối loạn giấc ngủ

• Hoặc yếu tố di truyền

Đặc biệt ở trẻ em, hệ thần kinh chưa trưởng thành hoàn toàn nên hiện tượng này phổ biến hơn.

Nói ngắn gọn, mộng du không phải là “đang mơ rồi đi lại”.

Mà là trạng thái:

Một phần não vẫn đang ngủ sâu,
trong khi phần điều khiển vận động đã hoạt động trở lại.

Chính sự “lệch nhịp” giữa các vùng não
tạo ra hiện tượng đặc biệt đó.